A ranar Laraba, Shugaban Ƙasa Bola Ahmed Tinubu ya gabatar wa zaman haɗin gwiwa na Majalisar Dokoki ta Ƙasa daftarin kasafin kuɗin shekarar 2024, wanda ya kai naira tiriliyan 27.5. Kasafin, wanda aka yi wa laƙabi da "Kasafin Kuɗin Sabon Fata," shi ne na farko a ƙarƙashin gwamnatin Tinubu tun bayan hawansa mulki a watan Mayun 2023. Shugaban ya bayyana cewa kasafin na da burin ƙarfafa tsarin tattalin arziƙi, da rage raɗaɗin talauci, da kuma samar da tsaro a faɗin ƙasar.
A cikin jawabinsa ga 'yan majalisar, Shugaba Tinubu ya jaddada cewa gwamnatinsa za ta mayar da hankali ne kan muhimman sassa takwas. Waɗannan sun haɗa da tsaro, samar da abinci, yaƙi da talauci, bunƙasa tattalin arziƙi, samar da ayyukan yi, samun sauƙin jari, haɗa kan 'yan ƙasa, da kuma bin doka da oda. Ya ce an tsara kasafin ne domin ya magance manyan ƙalubalen da ƙasar ke fuskanta, tare da shimfiɗa harsashin ci gaba mai ɗorewa. An ware naira tiriliyan 9.92 domin kuɗaɗen da ake kashewa a kai-a kai, yayin da aka ware naira tiriliyan 8.7 don manyan ayyuka, sannan naira tiriliyan 8.25 aka tanada domin biyan basussuka.
Bayanai Kan Kasafin Kudi
Shugaba Tinubu ya ce an yi hasashen farashin ɗanyen man fetur zai kai dala 77.96 kan kowace ganga, yayin da ake sa ran za a riƙa hako ganga miliyan 1.78 a kowace rana. Ya kuma bayyana cewa an yi hasashen canjin dalar Amurka zai kai naira 750 kan kowace dala ɗaya, kuma ana sa ran bunƙasar tattalin arziƙi zai kai kashi 3.76 cikin ɗari. A cewarsa, an gina waɗannan hasashe ne bisa la'akari da yanayin tattalin arziƙin duniya da kuma abubuwan da ke faruwa a cikin gida. Ya ƙara da cewa an yi hasashen hauhawar farashin kayayyaki zai kai kashi 21.4 cikin ɗari a shekarar 2024.
Shugaban ya ce an shirya kasafin ne da gibin naira tiriliyan 9.18, wanda ya kai kashi 3.88 cikin ɗari na jimillar arziƙin cikin gida na ƙasar wato GDP. Shugaba Tinubu ya ce wannan gibin ya ɗan wuce abin da dokar Fiscal Responsibility Act ta 2007 ta tanada, wadda ta ce kada gibin ya wuce kashi 3 cikin ɗari na GDP. Ya bayyana cewa za a cike wannan gibi ne ta hanyar karɓo sabbin basussuka da suka kai naira tiriliyan 7.83, da kuma wasu kuɗaɗe da aka samu daga wasu hukumomin gwamnati da kuma tallafi daga ƙasashen waje. Daga cikin sabbin basussukan, naira tiriliyan 6.05 za a karɓo su ne daga cikin gida, yayin da naira tiriliyan 1.77 za a nemo su daga kasuwannin duniya.
Dangane da ɓangaren tsaro kuwa, an ware masa kaso mafi tsoka a cikin kasafin, inda aka ba shi naira tiriliyan 3.25. Wannan ya haɗa da kuɗaɗen ma'aikatar tsaro da na rundunonin soji da sauran hukumomin tsaro. Shugaban ya ce wannan mataki na nuni da ƙudurin gwamnatinsa na kawo ƙarshen matsalolin tsaro da suka addabi sassa daban-daban na ƙasar. Ya ce za a yi amfani da kuɗaɗen ne wajen siyan sabbin kayan aiki, da horar da jami'an tsaro, da kuma inganta jin daɗinsu domin su samu damar gudanar da ayyukansu yadda ya kamata.
Bangaren ilimi shi ne na biyu da ya samu kaso mafi girma, inda aka ware masa naira tiriliyan 2.18, wanda ya kai kashi 7.9 cikin ɗari na jimillar kasafin. Sai kuma ɓangaren lafiya wanda aka ware wa naira tiriliyan 1.33, wanda ya kai kashi 5 cikin ɗari na kasafin. An ware naira tiriliyan 1.32 domin gudanar da ayyukan gine-gine da suka shafi manyan tituna da sauran muhimman ayyuka a ƙarƙashin ma'aikatar ayyuka. Shugaba Tinubu ya bayyana cewa waɗannan kuɗaɗe za su taimaka wajen inganta rayuwar 'yan ƙasa ta hanyar samar da ilimi mai inganci, da kiwon lafiya, da kuma kyawawan ababen more rayuwa.
Sassa da Shirye-shiryen Gwamnati
Domin ci gaba da aiwatar da shirye-shiryen rage raɗaɗin talauci, gwamnatin tarayya ta ware naira biliyan 500. Waɗannan kuɗaɗe an tanade su ne domin tallafa wa iyalai miliyan 15 na tsawon watanni uku. Wannan shiri, wanda ya haɗa da bayar da kuɗi kai tsaye ga waɗanda suka cancanta, na da nufin rage tasirin cire tallafin man fetur da sauran matakan tattalin arziƙi da gwamnati ta ɗauka. A ƙarƙashin wannan tsari, kowane gida da aka zaɓa zai karɓi tallafin naira dubu 25 a kowane wata. Shugaba Tinubu ya ce wannan wani ɓangare ne na ƙoƙarin gwamnatinsa na ganin an tallafa wa marasa ƙarfi a cikin al'umma.
A ɓangaren samar da ayyukan yi ga matasa, an ware naira biliyan 100 domin samar da jari ga sabbin kamfanoni 450,000 da matasa za su kafa a fannin noma. An ware wani kaso domin tallafa wa wasu sabbin kamfanoni 100,000 a fannonin fasahar zamani da kirkire-kirkire. Wannan shiri ne da ake sa ran zai samar da ayyukan yi miliyan 1 a cikin shekaru uku masu zuwa. Manufar ita ce a ƙarfafa matasa su dogara da kansu, tare da bunƙasa tattalin arziƙin ƙasar ta hanyar ƙananan sana'o'i da matsakaitan masana'antu. An tsara shirin ne domin ya magance matsalar rashin aikin yi da ta zama ruwan dare a tsakanin matasan Najeriya.
Gwamnatin ta kuma ƙudiri aniyar inganta fannin noma da nufin tabbatar da wadataccen abinci a ƙasar. An ware naira biliyan 200 domin tallafa wa manoma ta hanyar samar musu da takin zamani, ingantaccen iri, da sauran kayan aikin gona. Ana sa ran wannan zai taimaka wajen noman hekta 500,000 na gonakin masara, shinkafa, alkama, da rogo. Za a gyara madatsun ruwa da kuma hanyoyin ban ruwa domin ƙara yawan amfanin gona da ake samu a lokacin rani da damina. Wannan wani mataki ne na rage dogaro da shigo da abinci daga ƙasashen waje.
An ware naira biliyan 100 domin sayen motocin bas guda 3,000 masu amfani da iskar gas (CNG). Wannan na daga cikin shirin gwamnati na samar da sauƙin sufuri ga 'yan ƙasa, musamman a manyan birane, biyo bayan ƙarin farashin man fetur. Shugaban ya ce za a rarraba motocin ne a faɗin ƙasar domin rage tsadar zirga-zirga ga ma'aikata da ɗalibai da sauran jama'a. Wannan shiri kuma na da nufin rage gurɓata muhalli ta hanyar amfani da makamashi mai tsafta. Haka nan kuma, an tanadi naira biliyan 15 domin ƙarfafa shirin bayar da lamuni ga ɗaliban manyan makarantu, domin tabbatar da cewa babu wani ɗalibi da ya rasa damar yin karatu saboda rashin kuɗi.
Martanin Jama'a da Masu Ruwa da Tsaki
Nan da nan bayan gabatar da kasafin, masu ruwa da tsaki da ƙungiyoyin jama'a suka fara bayyana ra'ayoyinsu daban-daban. Ƙungiyar ƙwadago ta Najeriya, NLC, ta bakin shugabanta, Kwamared Joe Ajaero, ta nuna shakku kan yadda gwamnati ke shirin aiwatar da kasafin. A cewarsa, “Mun sha ganin kasafin kuɗi masu kama da wannan a baya, amma abin takaici, ba a cika aiwatar da su yadda ya kamata ba. Babban abin da muke so mu gani shi ne yadda za a yi amfani da waɗannan kuɗaɗe domin su amfani talakan Najeriya, ba wai ‘yan siyasa da manyan ‘yan kwangila kaɗai ba.” Kwamared Ajaero ya ƙara da cewa ƙungiyar za ta sa ido sosai kan yadda ake kashe kowace naira da aka ware.
Shugaban Ƙungiyar Masana'antun Najeriya (MAN), Otunba Francis Meshioye, ya yaba da yadda kasafin ya mayar da hankali kan samar da ababen more rayuwa da kuma tallafa wa ƙananan masana'antu. Ya ce, "Ware naira tiriliyan 1.32 domin ayyukan gine-gine mataki ne mai kyau, domin zai taimaka wajen rage tsadar safarar kayayyaki da kuma sauƙaƙa harkar kasuwanci." Sai dai, ya nuna damuwa kan yadda ake shirin cike gibin kasafin ta hanyar karɓo ƙarin basussuka, yana mai cewa, “Dole ne gwamnati ta yi taka-tsan-tsan da yawan karɓo bashi, domin nauyin da yake ƙarawa ƙasar yana da yawa.”
Daga nata ɓangaren, wata ‘yar kasuwa a Kasuwar Kwari da ke Kano, Hajiya Binta Salisu, ta ce tallafin naira dubu 25 da aka tanada ga iyalai masu rauni ba zai yi wani tasiri mai yawa ba idan aka yi la'akari da tsadar rayuwa a yanzu. Ta bayyana cewa, “A yau, buhun shinkafa ya kusan naira dubu 60. Ta yaya naira dubu 25 za ta ishi iyali na wata ɗaya? Muna fata gwamnati za ta sake duba wannan tsari kuma ta nemo hanyoyin da za su rage farashin kayan masarufi kai tsaye.”
Ita ma wata ƙwararriya a fannin tattalin arziƙi daga Jami'ar Legas, Dokta Aisha Umar, ta ce hasashen da aka yi na canjin dala a kan naira 750 yana da wuyar tabbata. A ra'ayinta, “Idan aka yi la'akari da yadda darajar naira ke ci gaba da faɗuwa a kasuwa, akwai yiwuwar wannan hasashe ya gaza, wanda hakan zai iya shafar dukkanin tsare-tsaren kasafin. Gwamnati na buƙatar ɗaukar matakan gaggawa domin daidaita darajar naira.”
Hali na Gaba da Shawarwari
Yanzu dai an miƙa daftarin kasafin ga Majalisar Dokoki ta Ƙasa, inda ake sa ran ‘yan majalisar za su yi muhawara a kansa kafin su amince da shi ya zama doka. Shugaban Majalisar Dattawa, Sanata Godswill Akpabio, da Kakakin Majalisar Wakilai, Tajudeen Abbas, sun ba da tabbacin cewa majalisunsu za su yi nazari sosai kan kasafin domin tabbatar da cewa ya yi daidai da buƙatun ‘yan Najeriya. Ana sa ran za a kammala wannan aiki cikin gaggawa domin shugaban ƙasa ya sanya hannu a kai kafin ƙarshen shekarar 2023.
